VN-experts waarschuwen voor systemische risico's door aanhoudende PFAS-vervuiling

Experts van de Verenigde Naties hebben gewaarschuwd voor de groeiende wereldwijde bedreiging die wordt veroorzaakt door per- en polyfluoroalkylstoffen, algemeen bekend als PFAS of "voor altijd chemicaliën", en hebben dringend internationale actie gevraagd om hun gebruik te beperken wanneer dat niet essentieel is.

De waarschuwing werd afgegeven tijdens de 63e sessie van de VN-Mensenrechtenraad in Genève, waar onafhankelijke experts de milieueffecten en mensenrechtenconsequenties van wijdverspreide blootstelling aan zeer persistente synthetische chemicaliën onderzochten. PFAS worden in een breed scala van industriële en consumentenapplicaties gebruikt vanwege hun weerstand tegen hitte, water, olie en chemische afbraak.

De stoffen zijn een grote milieuzorg geworden omdat veel PFAS extreem lang in het milieu kunnen blijven. Eenmaal vrijgegeven, kunnen ze zich via lucht en water verspreiden, ver voorbij de locaties waar ze oorspronkelijk zijn geproduceerd of gebruikt. Hun persistentie maakt contaminatie moeilijk om te keren en roept zorgen op over langdurige blootstelling.

Bethanie Carney Almroth, de nieuwe speciale rapporteur van de VN over toxische stoffen en mensenrechten, presenteerde bevindingen uit een rapport dat was voorbereid door haar voorganger, Marcos Orellana. Het rapport benadrukt de moeilijkheid om PFAS uit vervuilde omgevingen te verwijderen zodra ze wijdverspreid zijn.

PFAS-contaminatie is niet beperkt tot industriële gebieden. De chemicaliën zijn aangetroffen in drinkwater, voedsel, huishoudelijke producten en menselijke populaties in verschillende delen van de wereld. Hun wijdverspreide gebruik en persistentie betekenen dat blootstelling via verschillende routes kan plaatsvinden, wat uitdagingen creëert voor regelgevers en gezondheidsautoriteiten.

Wetenschappelijk onderzoek heeft blootstelling aan bepaalde PFAS in verband gebracht met een reeks gezondheidseffecten. Studies hebben verbanden onderzocht met verstoringen van het immuunsysteem, veranderingen in de leverfunctie, hormonale effecten en ontwikkelingsproblemen. Sommige PFAS zijn ook door wetenschappelijke en regelgevende instanties geclassificeerd als stoffen van aanzienlijk gezondheidsrisico, hoewel de risico's aanzienlijk variëren tussen individuele verbindingen.

De bezorgdheid is bijzonder hoog voor blootstelling tijdens de zwangerschap en de vroege kindertijd. Onderzoek heeft enkele PFAS aangetroffen in navelstrengbloed en moedermelk, wat aantoont dat bepaalde verbindingen biologische barrières kunnen overschrijden en de ontwikkelende kinderen kunnen bereiken. Wetenschappers blijven de potentiële gevolgen van langdurige blootstelling tijdens kritieke ontwikkelingsfasen onderzoeken.

De VN-experts vestigden ook de aandacht op de cumulatieve aard van chemische vervuiling. Mensen kunnen worden blootgesteld aan mengsels van PFAS en andere verontreinigende stoffen, waaronder pesticiden en zware metalen, via water en voedsel. Het beoordelen van de gecombineerde effecten van meerdere chemicaliën blijft een complexe wetenschappelijke en regelgevende uitdaging.

Watervervuiling was een centraal punt van zorg dat tijdens de discussies werd aangekaart. Omdat PFAS door grondwater en oppervlaktewater kunnen bewegen, kunnen vervuilde locaties gemeenschappen ver van industriële faciliteiten beïnvloeden. Pedro Arrojo-Agudo, de speciale rapporteur van de VN over het recht op veilig drinkwater en sanitaire voorzieningen, pleitte voor sterkere internationale monitoring en mapping van vervuilde waterbronnen.

De kwestie is ook steeds meer verbonden met milieurechtvaardigheid. De productie en het gebruik van PFAS zijn historisch geconcentreerd in geïndustrialiseerde economieën, terwijl de chemicaliën wereldwijd kunnen verspreiden via internationale handel, afvalbewegingen en milieuvervoer. Dit kan risico's creëren voor gemeenschappen met beperkte middelen om vervuiling te monitoren of te saneren.

De VN-experts hebben daarom de regeringen aangespoord om een preventieve aanpak te hanteren in plaats van te wachten tot vervuiling wijdverspreid is voordat ze actie ondernemen. Een van de centrale aanbevelingen is om PFAS-toepassingen te beperken of te verbieden die niet als essentieel voor de samenleving worden beschouwd, terwijl zorgvuldig gerechtvaardigde toepassingen worden behouden waar alternatieven nog niet beschikbaar zijn.

De experts benadrukten ook het belang van het principe dat de vervuiler betaalt. Volgens deze benadering zouden bedrijven en industrieën die verantwoordelijk zijn voor aanzienlijke vervuiling een groter deel van de kosten voor monitoring, sanering en milieubescherming moeten dragen. Chemische productie, mijnbouw en intensieve landbouwactiviteiten waren enkele van de sectoren die werden besproken in verband met bredere vervuilingsrisico's.

Het debat weerspiegelt een groeiende internationale inspanning om chemicaliën aan te pakken die moeilijk te beheersen zijn zodra ze zijn vrijgegeven. Overheden en regelgevers staan voor de uitdaging om de nuttige eigenschappen van PFAS in bepaalde toepassingen in evenwicht te brengen met de milieupersistentie en de potentiële gezondheidsrisico's die gepaard gaan met sommige leden van deze grote familie van chemicaliën.

Voor de VN-experts gaat de kwestie verder dan milieubescherming en is deze nauw verbonden met fundamentele rechten, met name het recht op gezondheid, veilig water en een schoon milieu. Ze stellen dat het voorkomen van onnodige blootstelling effectiever is dan alleen te vertrouwen op technologieën die zijn ontworpen om vervuiling op te ruimen nadat deze al heeft plaatsgevonden.

Terwijl regeringen overwegen strengere regels voor PFAS in te voeren, richt de internationale discussie zich steeds meer op het identificeren van essentiële toepassingen, het ontwikkelen van veiligere alternatieven en het verbeteren van de monitoring van vervuilde gebieden. De schaal en persistentie van de chemicaliën betekenen dat beslissingen die vandaag worden genomen gevolgen kunnen hebben voor ecosystemen en gemeenschappen voor tientallen jaren.