Trump versus NAVO: Kan de VS zich terugtrekken uit het bondgenootschap?

07:57

President Donald Trump dreigde woensdag de VS terug te trekken uit de NAVO nadat de Europese lidstaten weigerden te helpen bij het vrijmaken van de Straat van Hormuz. Hij voerde daarmee zijn kritiek op het bondgenootschap verder op.

Experts zeggen dat het onduidelijk is of Trump eenzijdig kan handelen om de 77 jaar oude trans-Atlantische coalitie te verlaten, ondanks het feit dat hij regelmatig belangrijke beslissingen neemt zonder goedkeuring van het Congres, waarvan sommige door Amerikaanse rechtbanken worden bekrachtigd.

Hier volgt een overzicht van de kwestie:

Wat zegt de Amerikaanse Grondwet?

De Grondwet bepaalt dat de president de bevoegdheid heeft om verdragen te sluiten met advies en instemming van de Senaat, mits tweederde van de 100 leden tellende Senaat daarmee instemt.

De Grondwet zwijgt echter over het terugtrekken uit een verdrag.

Wat zegt het NAVO-verdrag?

De NAVO, waartoe Europese landen, de Verenigde Staten en Canada behoren, werd in 1949 opgericht met als doel het risico van een Sovjet-aanval af te wenden en is sindsdien de hoeksteen van de westerse veiligheid.

Artikel 13 van het Noord-Atlantische Verdrag van 1949 bepaalt dat elke partij zich kan terugtrekken na een opzegtermijn van één jaar aan de regering van de Verenigde Staten, die vervolgens de andere regeringen op de hoogte stelt van de "opzegging".

Tot op heden heeft geen enkel NAVO-lid zijn lidmaatschap opgezegd.

Wat zegt de Amerikaanse wetgeving hierover?

In 2023 nam het Congres een wet aan, die vervolgens door de toenmalige Democratische president Joe Biden werd ondertekend. Deze wet verbiedt elke Amerikaanse president om de Verenigde Staten uit het NAVO-verdrag te schorsen, te beëindigen, op te zeggen of terug te trekken, tenzij de terugtrekking wordt gesteund door een tweederde meerderheid in de Senaat, die uit 100 leden bestaat.

De wetgeving werd ingediend als een amendement op de National Defense Authorization Act van 2024, een omvangrijke jaarlijkse wet die het beleid van het Pentagon vaststelt. De belangrijkste indieners van het amendement waren de Democratische senator Tim Kaine uit Virginia en de toenmalige Republikeinse senator Marco Rubio uit Florida.

Rubio, die nu zowel Trumps minister van Buitenlandse Zaken als nationaal veiligheidsadviseur is, zei dinsdag dat Washington zijn relaties met de NAVO opnieuw zou moeten bekijken na de oorlog met Iran, die op 28 februari begon met Amerikaanse en Israëlische luchtaanvallen.

Het amendement op de NDAA stelde ook dat er geen Amerikaanse fondsen mochten worden besteed aan een terugtrekking uit de NAVO.

Wat heeft Trump gezegd?

Trump is al jaren zeer kritisch over de NAVO. In 2020, tijdens zijn eerste ambtstermijn, gaf de juridisch adviseur van het ministerie van Justitie een advies uit waarin stond dat de president – en niet het Congres – de exclusieve bevoegdheid heeft om zich terug te trekken uit verdragen.

Een rapport van de Congressional Research Service uit februari 2026 stelde dat, mocht de kwestie voor de rechter komen, de uitvoerende macht zich op die uitspraak zou kunnen beroepen en betogen dat het amendement op de NDAA ongrondwettelijk is.

Trump vertelde Reuters woensdag dat hij in een toespraak tot de natie zou verklaren dat hij "absoluut" overwoog zich terug te trekken uit het bondgenootschap, vanwege zijn "walging van de NAVO". Trumps opmerkingen kwamen slechts enkele uren nadat zijn minister van Defensie, Pete Hegseth, had geweigerd de Amerikaanse inzet voor de collectieve verdediging van de NAVO te herbevestigen.

Experts zeiden dat dit gebrek aan inzet, en niet zozeer een wet, het belangrijkste punt was.

"Als de president en het leger zich niet inzetten voor de NAVO en de Europese veiligheid, dan denk ik niet dat het Congres veel kan doen om dat tegen te houden", aldus Max Bergmann, een voormalig ambtenaar van het ministerie van Buitenlandse Zaken en nu directeur van het Europe, Russia, and Eurasia Program bij het Center for Strategic and International Studies.

Wat gebeurt er nu?

Volgens het internationaal recht heeft het staatshoofd van een land over het algemeen de bevoegdheid om zich terug te trekken uit een verdrag, mits het verdrag terugtrekking toestaat en het land zich aan de terugtrekkingsprocedure houdt.

De Amerikaanse wetgeving is minder duidelijk, hoewel presidenten zich al eerder hebben teruggetrokken uit verschillende verdragen zonder goedkeuring van het Congres, waaronder Trumps terugtrekking in 2020 uit het Open Skies-verdrag tussen 35 landen, dat ongewapende surveillancevluchten boven lidstaten toestond.

Mocht de kwestie voor de rechter komen, dan zou het aanvechten van Trumps besluit op grote hindernissen stuiten. Een daarvan is het vaststellen wie bevoegd is – een persoonlijk belang bij de uitkomst – om de terugtrekking aan te vechten.

Het Amerikaanse Hooggerechtshof, waarvan de conservatieve meerderheid vaak in Trumps voordeel oordeelt, heeft nog nooit een zaak over terugtrekking uit een verdrag inhoudelijk behandeld.