Hoe de Nederlanders zichzelf in de Europese defensieve marges hebben gereden

De kibbelende Nederlanders zijn in Europa feitelijk buitenspel gezet, schrijft Gordon Darroch, omdat ze verdeeld zijn over Oekraïne en de defensie-uitgaven.

In december 2023 werd Mark Rutte, als interim-premier, geconfronteerd met een kritische test van zijn leiderschap in Oekraïne. De Europese Unie had een nieuw hulppakket van € 50 miljard opgesteld , waarvan tweederde in de vorm van leningen.

Als fiscaal conservatief was Rutte tegen het uitbreiden van de EU-begroting, maar hij was bereid de regels te versoepelen in het geval van Oekraïne, niet in de laatste plaats omdat hij de baan van de secretaris-generaal van de NAVO naderde en een reputatie hoog te houden had als een van Volodymyr Zelenskyy's naaste bondgenoten. Maar in het Nederlandse parlement dreigde een meerderheid van de nieuwgekozen parlementsleden een motie tegen het hulppakket te steunen die was ingediend door de orthodox-protestantse SGP-partij.

Sommigen, zoals de Partij voor de Vrijheid (PVV) van Geert Wilders, waren per definitie sceptisch over de besteding van meer geld aan Oekraïne. Anderen, zoals de boerenpartij BBB en de centrumrechtse NSC van Pieter Omtzigt, waren tegen het gebruik van schuldfinanciering.

Ze stelden dat het pakket gefinancierd moest worden door elders in de EU-begroting te bezuinigen, maar Rutte wees het idee af als onwerkbaar. En toen kwam de bom: de premier vertelde de Kamerleden dat het toch zinloos was om de motie aan te nemen, omdat hij hem gewoon zou negeren. "Als deze motie wordt aangenomen en u wilt dat ik hem uitvoer, zeg ik u nu dat ik dat niet zal doen," zei hij . "U moet een motie van wantrouwen indienen en het hele kabinet zal aftreden, daar kunt u zeker van zijn."

Het was een gedurfd ‘steun me of ontsla me’-ultimatum, ook al waren de implicaties onduidelijk. Rutte en zijn kabinet waren in juli al afgetreden, wat leidde tot verkiezingen waarbij amper een kwart van de kiezers de partijen in zijn coalitie steunde. Zijn regering lag op de intensive care. Maar de bluf was succesvol: de SGP gaf toe, parlementsleden stemden voor het steunpakket en Rutte ging met zijn ambities en reputatie intact naar Brussel.

Hoe anders was de dynamiek vorige week toen Dick Schoof zich in een soortgelijk dilemma bevond over het herbewapeningsplan van € 800 miljard van de Europese Unie . Toen, net als nu, was de premier een fervent voorstander van het verhogen van de EU-uitgaven om Oekraïne te beschermen tegen Russische agressie.

Euro-obligaties

Toen, net als nu, dienden parlementsleden een motie in tegen het plan omdat het roekeloos lenen in de vorm van schuld, algemeen bekend als Eurobonds, inhield. En toen, net als nu, verzette de premier zich openlijk tegen de wensen van het parlement.

Maar in tegenstelling tot zijn voorganger kon Schoof de bluf van het parlement niet doorzien. De onpartijdige premier had simpelweg niet de bevoegdheid om te dreigen weg te lopen en zijn ministers mee te nemen. De stemming ging door, waarbij drie van de vier partijen in zijn coalitie zeiden dat Nederland het plan moest verwerpen.

Schoof werd toen door de leiders van de coalitiepartij , die de echte macht in zijn regering hebben, tot inkeer gebracht. Ze berispten hem omdat hij niet voldoende naar hun zorgen had geluisterd voordat hij naar Brussel ging en Ursula von der Leyens plan om de Europese defensie-uitgaven op te voeren, goedkeurde.

Even leek het erop dat er een regelrechte crisis zou uitbreken toen Schoof het opnam tegen PVV, BBB en NSC, klagend dat ze hem in een onmogelijke positie in Brussel hadden achtergelaten. Maar omdat Geert Wilders geen verkiezingen wilde forceren over de kwestie van de nationale veiligheid, kozen ze in plaats daarvan voor een klassiek Nederlands compromis.

Schoof zou zijn steun voor het herbewapeningsplan niet hoeven te verloochenen en zou meer ruimte krijgen om over de details te onderhandelen. Maar het kabinet zou de plannen kritisch bekijken en nee stemmen of zich onthouden van alles wat te sterk naar Eurobonds riekte.

“Defensie is een structurele uitdaging die structurele financiering vereist”, schreven drie ministers in een brief na de nachtelijke crisisgesprekken met Schoof. Maar ze vervolgden met: “Schuld is niet de oplossing.” Het kabinet besloot inderdaad de taart te willen hebben en opeten.

Rol op de achterbank

Het resultaat is dat de Nederlanders, die een van de meest openhartige steunpilaren van Oekraïne waren tijdens Ruttes premierschap, in de toekomst een veel meer ondergeschikte rol zullen spelen. Zoals een diplomaat aan NRC vertelde , is Nederland een van de onvoorspelbare factoren in de onderhandelingen geworden.

De brief van de ministers is duidelijk: “Om de Nederlandse belangen zo goed mogelijk te dienen, zal het kabinet geen vooropgezet standpunt innemen in de onderhandelingen, zodat de hierboven genoemde voorwaarden en prioriteiten kunnen worden meegenomen.” De coalitiepartijen verwachten dat Schoof als financiële speurhond zal optreden en ervoor zal zorgen dat de Europese verdedigingsplannen niet worden aangetast door euro-obligaties of andere instapdrugs.

Het grotere probleem is dat Nederland steeds meer uit de pas loopt met het Europese denken over defensie en veiligheid. De ruzie heeft een ondertoon van het begin van de pandemie in 2020, toen de Nederlanders zich fel verzetten tegen het gebruik van euro-obligaties om het herstel te financieren en de toenmalige minister van Financiën, Wopke Hoekstra, zijn collega's in de landen rond de Middellandse Zee woedend maakte omdat ze suggereerden dat de crisis was veroorzaakt door hun slappe begrotingsbeheer.

Hoewel Hoekstra door de negatieve reacties zijn taalgebruik moest verzachten , kregen de Nederlanders hun zin en zorgden ze ervoor dat het noodfonds voor het coronavirus de vorm aannam van niet-gemutualiseerde leningen.

Vrugalisten

Nederland kon destijds rekenen op de steun van zijn “frugal four” partners: Denemarken, Zweden en Oostenrijk, maar de andere landen zijn uit hun zuinige schulp gekropen als reactie op agressie van Rusland en elders. Zweden is toegetreden tot de NAVO. De soevereiniteit van Denemarken in Groenland staat onder druk.

Als enige zuinigen in het dorp riskeren de Nederlanders zichzelf te marginaliseren in het debat, terwijl de andere EU-landen zich aanpassen aan een wereld waarin Donald Trump Rusland ziet als een potentiële partner en Europa als een rivaal. Zelfs de Duitsers staan ​​op het punt hun schuldenrem los te laten om een ​​enorme toename van de defensie-uitgaven te financieren.

Binnen een jaar is de aantredende conservatieve bondskanselier, Friedrich Merz, getransformeerd van een uitgesproken verdediger van de Schuldenbremse naar iemand die belooft “alles te doen wat nodig is” om vrede en vrijheid in Europa te verdedigen. En als dat betekent dat de kibbelende, bean-counting Nederlanders aan de zijlijn met zichzelf moeten gaan discussiëren, dan is dat maar zo.