Braziliaanse presidentsverkiezingen: Flavio Bolsonaro verslaat Lula in verrassende tweede ronde

De presidentsverkiezingen in Brazilië hebben een onverwachte wending genomen, met de conservatieve senator Flavio Bolsonaro die uit de eerste ronde kwam als winnaar boven de zittende president Luiz Inacio Lula da Silva, wat leidt tot een beslissende tweede ronde op 25 oktober.

Met bijna 99% van de stemmen geteld, had Bolsonaro meer dan 47% van de stemmen behaald, vergeleken met ongeveer 45% voor Lula. Het resultaat weerlegde de verwachtingen die waren opgebouwd rond peilingen die de veteranen van de linkse leider consistent iets voorop hadden geplaatst in de laatste dagen van de campagne.

Het resultaat vertegenwoordigt een opmerkelijke eerste verkiezingstest voor Flavio Bolsonaro, 45, die in de race kwam na geselecteerd te zijn door zijn vader, de voormalige extreem-rechtse president Jair Bolsonaro. De oudere Bolsonaro werd veroordeeld tot 27 jaar gevangenisstraf wegens een poging tot staatsgreep in verband met de verkiezingen van 2022, wat de weg vrijmaakte voor zijn zoon om de politieke beweging naar de presidentsverkiezingen te brengen.

Een bekende politieke strijd met een nieuwe uitdager

De tweede ronde zal opnieuw de linkse partijen van Brazilië tegenover het politieke kamp van Bolsonaro stellen, wat echo's oproept van de confrontatie die de presidentsverkiezingen van 2018 definieerde.

Toch heeft het resultaat van de eerste ronde ook de moeilijkheid blootgelegd om de kracht van Brazilië's conservatieve kiezers nauwkeurig te meten. Peilers hadden verwacht dat Lula een kleine voorsprong zou behouden, maar de rechtse kandidaten presteerden beter dan voorspeld.

Het resultaat weerspiegelt ook een zekere mate van kiezersmoeheid. Met twee zeer herkenbare politieke families die de verkiezingen domineren, lijken sommige kiezers de verkiezingen minder te benaderen als een keuze tussen concurrerende visies, maar als een beslissing over welke kandidaat zij de voorkeur gaven.

Bij een stembureau in Rio de Janeiro zei de 62-jarige zorgmedewerker Oscarina de Oliveira dat ze traditioneel Lula had gesteund, maar haar stem op het laatste moment had veranderd in het voordeel van Bolsonaro, beschrijvend als een poging om te zien wat een andere politieke richting zou kunnen opleveren.

Levensonderhoud en criminaliteit vormen de stem

Economische druk en openbare veiligheid waren centraal in de campagne.

Lula keerde in 2023 terug naar het presidentschap nadat hij eerder in de jaren 2000 Brazilië had geregeerd, toen zijn sociale programma's miljoenen mensen uit de armoede hielpen. Zijn regering kan ook wijzen op een scherpe vermindering van de ontbossing in het Amazonegebied vergeleken met de niveaus die tijdens het presidentschap van Jair Bolsonaro werden geregistreerd.

Maar die prestaties hebben moeten concurreren met groeiende zorgen van kiezers over de kosten van levensonderhoud en criminaliteit.

Flavio Bolsonaro heeft geprobeerd in te spelen op die frustraties door strengere maatregelen tegen criminele organisaties en een striktere controle over overheidsuitgaven te beloven. Zijn boodschap van politieke verandering resoneerde bij kiezers die de Arbeiderspartij, of PT, beschouwen als een partij die te lang aan het centrum van de Braziliaanse politiek heeft gestaan.

In Brasília zei advocaat Raphael Machado, 45, dat hij Flavio Bolsonaro steunde, voornamelijk als een manier om een andere PT-regering te voorkomen.

De invloed van Trump zonder formele steun

De Braziliaanse verkiezingen hebben ook de aandacht van Washington getrokken.

De Amerikaanse president Donald Trump heeft gezegd dat hij de verkiezingen nauwlettend volgt, vooral nu conservatieve politieke krachten elders in Latijns-Amerika terrein winnen. Echter, Trump is niet formeel Flavio Bolsonaro gaan steunen.

De relatie van zijn regering met Brazilië is echter een campagnekwestie geworden. Sinds de rechtszaak van 2025 tegen Jair Bolsonaro heeft Washington tarieven en sancties tegen Brazilië gebruikt, wat een internationale dimensie toevoegt aan een al gepolariseerde binnenlandse verkiezing.

Lula, die bijna 81 is, heeft de Amerikaanse president herhaaldelijk aangespoord om zich niet te mengen in het electorale proces van Brazilië. Na het uitbrengen van zijn stem in de staat Sao Paulo, kaderde de zittende president de verkiezingen als een keuze tussen het versterken van democratische instellingen en wat hij beschreef als een terugkeer naar politieke extremisme.

Flavio Bolsonaro presenteerde zich ondertussen als de kandidaat van verandering, en stelde na het stemmen in Rio dat de Brazilianen een einde eisen aan economische ontberingen, hoge belastingen, geweld tegen vrouwen en wat hij beschreef als politieke vervolging.

Bolsonaro overleeft politieke controverses

De conservatieve kandidaat slaagde er ook in om controverses tijdens de campagne te weerstaan.

Een onderzoek dat naar verluidt de beschuldigingen van corruptie en witwassen van geld onderzoekt, gekoppeld aan de financiering van een film die zijn vader positief afbeeldt, slaagde er niet in om zijn momentum te onderbreken.

Het kamp van Bolsonaro bleef op zijn beurt zich richten op de juridische geschiedenis van Lula. De linkse leider bracht meer dan 18 maanden in de gevangenis door in 2018 en 2019 na veroordelingen voor corruptie die later op procedurele gronden werden vernietigd.

De concurrerende beschuldigingen benadrukken de mate waarin de presidentsverkiezingen van Brazilië nog steeds diep gevormd zijn door de politieke strijd van het afgelopen decennium.

Amazonebeleid op de achtergrond

Milieu beleid, ondanks de centrale rol van Brazilië in wereldwijde inspanningen om de Amazone te beschermen, speelde een relatief beperkte rol in een campagne die werd gedomineerd door politieke confrontatie en binnenlandse klachten.

Lula heeft de afname van de ontbossing in de Amazone onder zijn regering benadrukt na jaren van verslechtering tijdens het presidentschap van Jair Bolsonaro. Maar milieukwesties kregen niet dezelfde zichtbaarheid als criminaliteit, belastingen, levensonderhoud en de bredere discussie over de politieke richting van Brazilië.

Voor inheemse kiezers blijft de kwestie echter fundamenteel.

Tainara da Costa Cruz, een 22-jarige lid van het Kambeba-volk die nabij Manaus aan de oever van de Rio Negro woont, zei dat het beschermen van inheemse gebieden en het natuurlijke milieu een belangrijke factor was in haar beslissing om Lula te steunen.

25 oktober zal de volgende president van Brazilië bepalen

Het resultaat van de eerste ronde heeft wat veel waarnemers verwachtten dat een relatief voorspelbare wedstrijd zou zijn, getransformeerd in een politiek duel met hoge inzet.

Voor Lula is de uitdaging om het progressieve electoraat te consolideren terwijl hij onbesliste kiezers overtuigt dat zijn prestaties op het gebied van sociale beleid, democratie en milieubescherming zwaarder wegen dan de zorgen over criminaliteit en huishoudfinanciën.

Voor Flavio Bolsonaro is de taak anders: het momentum van een onverwacht sterke prestatie in de eerste ronde omzetten in een bredere coalitie die in staat is om het presidentschap te winnen.

De tweede ronde op 25 oktober zal daarom meer zijn dan een wedstrijd tussen twee kandidaten. Het zal testen of het electoraat van Brazilië bereid is om Lula's terugkeer naar de macht uit te breiden of in plaats daarvan de politieke beweging van Bolsonaro een nieuw mandaat op nationaal niveau te geven.